کتاب اسطرلاب گنوسی (خودشناسی تخصصی یونگ)

خود چیست؟

خودشناسی یعنی چه؟

بیایید ببینیم نظر یونگ چیست؟

مکتب روانشناسی زوریخ که بر مبنای روانشناسی تحلیلی یونگ استوار است پیرو یکی از نظریه‌های شخصیت به نام فردیت است که توسط کارل یونگ تدوین شده است. این نظریه ابعاد و جنبه های مختلفی برای روان قائل است اما بیش از هر چیز به ناخودآگاه جمعی و ساختار کهن‌الگویی ذهن و روان تکیه دارد. کهن‌الگوها واحدهای سازنده ناخودآگاه جمعی به شمار می‌روند که بین همه انسان‌ها به صورت اشتراکی تجربه می‌شوند و این یعنی یونگ بین همه انسان‌ها از ابتدا تا انتهای حضور این موجودات روانی یکپارچه قائل است که توسط ضمیری ازلی ابدی به نام “خود” هدایت می‌شود.

این نظریه حاصل بیش از شصت سال پژوهش‌، فعالیت بالینی تخصصی و مطالعات گسترده یکی از نوابغ علوم انسانی قرن بیستم است ولی شباهت چشمگیری به ایده‌های عرفانی، آیینی و مذهبی سراسر دنیا در طول تاریخ دارد. وحدت وجود انگاره مشترک همه علوم معنوی به شمار می‌رود. از آیین‌های باستانی ایران و مصر و هند و چین گرفته تا ادیان ابراهیمی و شمنیسم و کیمیاگری همگی برای انسان و جهان اتحاد و یکپارچگی قائل هستند و هر کدام ضمیری که یونگ خود، خویشتن یا Self می‌نامد را به نام‌های مختلفی خوانده‌اند.

پرواضح است که یونگ به عنوان یکی از طلایه‌داران روانشناسی مدرن به همان نتایجی رسید که سایر جویندگان معنا از زرتشت، لائو تسه و افلاطون گرفته تا بایزید و سهروردی و ملاصدرا یافتند. حتی پژوهش‌های متاخر علوم در دهه‌های اخیر به سرعت در حال نزدیک شدن به همین نتایج هستند. شاید این همان تئوری همه چیز است که دانشمندان را حدود یک قرن گذشته به خود مشغول کرده است. و به قول حکمای خودمان این دانش چیزی نیست که بتوان با اندیشه به آن دست یافت. اینگونه به نظر می‌رسد که علم در مسیر توسعه خود به سطحی از پیچیدگی برسد که دیوانه‌وار به معابد پناهنده شود.

به بینندگان آفریننده را – نبینی مرنجان دو بیننده را

بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست – از خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی

سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد – آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد

بله “خود”شناسی همان عرفان است. آیا ترجمه بهتری برای واژه “عرفان” سراغ دارید؟

یونگ خود را کیمیاگری گنوسی می‌دانست. عرفایی که قرن‌ها از انقراض ایشان می‌گذشت. اما این زوریخی چموش باهوش خوش شانس رموز آنها را کشف کرد و با یافته‌هایش از شرق و غرب تطبیق داد و میراثی گران‌بها، یا شاید بهتر باشد بگویم غیر قابل ارزش‌گذاری برای بشر به یادگار گذاشت. اندیشه هایی که شاید بتوان گفت از تمام مکتوبات قرن بیستم غنی‌تر و ارزشمندتر هستند. چرا که به قول خودش تا آنجا که ما می‌توانیم درک کنیم تنها وظیف انسان افروختن فروغی در تاریکی محض بودن است. در این صورت مفاهیمی که یونگ در بیش از سی هزار صفحه کتاب شرح داد را می‌توان کاتالوگ فروزش فروغ بشر دانست.

پس خود چیست؟ اگر بخواهم راحت بگویم همانی که به آن می‌گوییم : خدا

به قول یونگ : ضمیر پنهان

عرفای ما سیر انفس و سیر آفاق را مشاهده خود و خدا در وحدت می‌دانند.

خودشناسی = خداشناسی

یونگ در کتاب روانشناسی در عمل که رویکرد درمانی خود را در آن تدوین کرده است نوشته : درمان نه اصلاح ایگو و ضمیر هشیار بلکه تحول آن به  سلف به عنوان مختصاتی ازلی ابدی از فردیت مراجع است.

حال که ما با جنسی از خودشناسی روبروییم که مبدع آن کیمیاگری گنوسی است که از شمنیسم و تائوئیسم و کابالا و کیش مهر و همه خودشناسی‌های ناب کهن بشریت الهام گرفته و خود اگر نه اولین و مهمترین که دست کم دومین روانشناس مهم تاریخ انسان است چاره‌ای نیست جز اینکه یافته‌های او را به صورت تخصصی آموزش ببینیم و یک بار برای همیشه از تقلا برای ساده‌سازی تقلیل‌گرایانه دست برداریم و صحت و دقت را جایگزین وسعت فراگیران کنیم.

پیش از این کتابی تحت عنوان میراث آخرین کیمیاگر نوشتم که در آن مبانی خودشناسی یونگ را به زبانی ساده بیان کردم. این کتاب تلاشی برای ساده سازی مطالب نبود. بلکه دریچه‌ای بود برای ورود به دریایی بی‌کران. این کتاب مرحله دوم است که در آن کمی عمق مطالب بیشتر می‌شود. به شرط بقا جلد سومی پیشکش خواهم کرد که در آن پله سوم امیدوارم بتوانم مرحله به مرحله شما را طوری به نگرش یونگ نزدیک کنم که شایسته اوست تا بتوانید هم آثار خودش را با ضریب خطای حداقلی مطالعه کنید و هم اینکه مراجعه‌تان به آثار ادبی فاخر فارسی غنای بیشتری پیدا کند.

تجربه شخص نگارنده به عنوان یک یونگ‌پژوه ایرانی تشنه حکمت و خرد این بود که به صورت روزافزون آشنایی بیشتر با آرای یونگ بر تداعی‌هایی از حکیمان پارسی افزود و تدریجا و ترجیحا چاره‌ای نماند جز سرمست شدن از منظومه‌های شیرین مفاخر سرزمین مهر چون مولوی، عطار، خیام، سعدی، فردوسی، نظامی و …

امید آنکه روزگاری حکمت خسروان بنشیند به جان شما فرهیختگان

سه پاس از مهر یزدان                   

رسول ماجانی  

تابستان 1404 – تهران