در بسیاری از سنت‌های روان‌شناختی و معنوی، تحول انسان با زبان اراده توصیف می‌شود: انسان باید ضعف‌های خود را بشناسد، بر آنها غلبه کند، عادت‌هایش را تغییر دهد، بر امیال خود مسلط شود و سرانجام به صورتی کامل‌تر از خویشتن دست یابد.
در پسِ این تصویر، فرضی تقریباً بدیهی وجود دارد: «من»ی هست که می‌تواند خود را تغییر دهد. همان‌گونه که انسان خانه‌ای را بازسازی می‌کند یا مهارتی را می‌آموزد، می‌تواند شخصیت و روان خویش را نیز به پروژه‌ای برای اصلاح و تکامل تبدیل کند. اما در اینجا پرسشی بنیادین نادیده گرفته می‌شود: آن «من»ی که می‌خواهد تغییر کند خود چیست و از کجا آمده است؟ اگر این من نیز محصول گذشته، تربیت، ترس‌ها، خاطرات، آرزوها، همانندسازی‌ها و تعارض‌های حل‌نشده‌ی ما باشد، چگونه می‌تواند با اراده‌ی خود از همان ساختاری آزاد شود که خود محصول آن است؟
این پرسش، با زبان‌ها و صورت‌بندی‌های متفاوت، در تائوئیسم، روان‌شناسی کارل گوستاو یونگ، اندیشه‌ی جیدو کریشنامورتی و آثار اریک فروم ظاهر می‌شود. نمی‌توان این چهار دستگاه فکری را به یکدیگر فروکاست یا همه‌ی آنها را شاخه‌هایی از یک سنت واحد دانست؛ تفاوت‌های تاریخی و فلسفی میان آنها جدی است. با این‌حال، می‌توان در ژرفای هر چهار، نوعی بدگمانی مشترک نسبت به ایگوی اراده‌گر و کنترل‌کننده یافت: این تصور که آگاهی ایگویی مرکز و فرمانروای روان است و می‌تواند هم خود و هم جهان را مطابق تصویری که از کمال ساخته است مهندسی کند. شاید یکی از کهن‌ترین و روشن‌ترین صورت‌بندی‌های این نقد را بتوان در مفهوم تائوئیستی وو وِی (Wu Wei) یافت؛ مفهومی که به معنای انفعال یا «هیچ کاری نکردن» نیست، بلکه به نوعی رهایی از کنترل ایگو و کنش بدون زورآوری، تصنع و تحمیل اراده بر جریان واقعیت اشاره دارد.
در تائو ته چینگ، آب یکی از مهم‌ترین استعاره‌های این نوع رابطه با جهان است. آب ضعیف و بی‌عمل نیست؛ حرکت می‌کند، راه می‌یابد، زمین را تغییر می‌دهد و حتی سخت‌ترین سنگ‌ها را در طول زمان فرسوده می‌کند، اما این قدرت از مقابله‌ی مستقیم و تحمیل شکل خود بر جهان ناشی نمی‌شود.
آب شکل ثابتی ندارد و درست به همین دلیل می‌تواند با شکل واقعیت هماهنگ شود. در اینجا با نوعی قدرت مواجهیم که نقطه‌ی مقابل زورآوری است. حکیم تائوئیست نیز جهان را رها نمی‌کند، بلکه می‌کوشد عمل او از هماهنگی با تائو برخیزد، نه از اصرار ایگو بر اینکه واقعیت باید مطابق طرح ذهنی او پیش برود. مسئله، کنار گذاشتن عمل نیست؛ کنار گذاشتن توهمی است که انسان را موجودی جدا از جریان هستی می‌بیند که گویا بیرون از آن ایستاده و باید آن را کنترل کند.
همین مسئله، در زبان روان‌شناختی یونگ، به صورت نقد مرکزیت ایگو ظاهر می‌شود. یکی از مهم‌ترین تمایزهای روان‌شناسی تحلیلی این است که ایگو مرکز میدان آگاهی است، اما مرکز تمامیت روان نیست. بخش بزرگی از آنچه ما «خود» می‌نامیم خارج از قلمرو آگاهی قرار دارد و از طریق رؤیا، فانتزی، عاطفه، نشانه، فرافکنی و به‌ویژه کمپلکس‌ها خود را آشکار می‌کند.
انسان ممکن است تصور کند که آگاهانه تصمیم گرفته، خشمگین شده یا انتخاب کرده است، درحالی‌که تحلیل نشان می‌دهد نیرویی ناخودآگاه در او فعال شده و رفتار او را سازمان داده است. به همین دلیل یونگ درباره‌ی کمپلکس‌ها چنان سخن می‌گوید که گویی از نوعی استقلال نسبی برخوردارند. تجربه‌ی روان‌شناختی بارها به انسان نشان می‌دهد که ایگو در خانه‌ی روان خود فرمانروای مطلق نیست.
از همین منظر است که فردیت‌یابی را نباید با پروژه‌ی رایج «تبدیل شدن به بهترین نسخه‌ی خود» اشتباه گرفت. اگر ایگو ابتدا تصویری از انسان کامل بسازد و سپس بکوشد خود را مطابق آن تصویر بازسازی کند، آنچه رخ داده الزاماً فردیت‌یابی نیست؛ چه‌بسا صرفاً تقویت همان ساختار ایگویی باشد. حتی ممکن است چنین پروژه‌ای به گسترش سایه بینجامد، زیرا هرچه با تصویر آرمانی ایگو ناسازگار باشد باید سرکوب یا انکار شود. کسی که بیش از اندازه می‌خواهد «انسان خوبی» باشد ممکن است درست به همین دلیل نتواند پرخاشگری، حسادت، خودخواهی یا میل به قدرت خود را ببیند. آرمان اخلاقی او در این حالت به جای تحول، وسیله‌ای برای ناآگاهی بیشتر می‌شود.
فردیت‌یابی یونگی از جنس دیگری است. ایگو در این فرایند به جای آنکه تمام مسیر را از پیش تعیین کند، به‌تدریج درمی‌یابد که باید با واقعیتی وسیع‌تر از خود وارد رابطه شود: ➔ روبه‌رو شدن با رؤیا و سایه ➔ رویارویی با آنیما و آنیموس و کمپلکس‌ها ➔ در نهایت تجربه‌ی Self (خویشتن)
این مراحل ایگو را با ابعادی از روان مواجه می‌کنند که خودش آنها را نساخته و بر آنها تسلط کامل ندارد. در این معنا، فردیت‌یابی به شکلی از تسلیم نزدیک می‌شود؛ نه تسلیم به معنای انفعال یا اطاعت، بلکه تسلیم ادعای مرکزیت. ایگو همچنان تصمیم می‌گیرد و مسئولیت می‌پذیرد، اما دیگر خود را مؤلف مطلق داستان زندگی نمی‌داند. به جای اینکه از روان بپرسد «چگونه تو را مطابق خواست خودم تغییر دهم؟»، به‌تدریج می‌آموزد بپرسد «چه چیزی در من در حال پدید آمدن است و از من چه می‌خواهد؟»
در این نقطه نزدیکی ساختاری فردیت‌یابی با وو وِی آشکار می‌شود. در هر دو، مسئله نابودی اراده نیست، بلکه محدود شدن ادعای آن است. یونگ در سنت چینی با نوعی فهم از روان و واقعیت روبه‌رو شد که با علیت مکانیکی و اراده‌گرایی مدرن تفاوت داشت. علاقه‌ی بعدی او به هم‌زمانی یا synchronicity را نیز نمی‌توان کاملاً جدا از این گفت‌وگو با اندیشه‌ی چینی فهمید.
کریشنامورتی همین بحران اراده را از مسیری دیگر و شاید رادیکال‌تر مطرح می‌کند. فرض کنیم کسی می‌گوید: «من حسودم و می‌خواهم حسادتم را از بین ببرم.» در نگاه نخست، ساختار این جمله کاملاً منطقی است: سوژه‌ای وجود دارد که ویژگی نامطلوبی در خود یافته و اکنون تصمیم گرفته آن را اصلاح کند. اما کریشنامورتی درست در همین دوگانگی تردید می‌کند. آن «منی» که می‌خواهد حسادت را کنترل کند چیست؟
آیا او چیزی مستقل از حافظه، تربیت، تجربه، ارزش‌ها و گذشته‌ی خود است؟ اگر هم حسادت و هم ناظرِ حسادت از یک میدان روان‌شناختی برخاسته باشند، تقسیم ذهن به «منِ کنترل‌کننده» و «احساسِ کنترل‌شونده» ممکن است خود ساخته‌ی فکر باشد. از همین‌جا گزاره‌ی مشهور او، «ناظر همان مشاهده‌شونده است»، معنای خود را پیدا می‌کند.
در این صورت، تلاش ایگو برای تغییر خویش با تناقضی اساسی مواجه می‌شود: گذشته می‌خواهد با استفاده از ابزارهای گذشته از گذشته آزاد شود. من تصویری از آنچه هستم و تصویری دیگر از آنچه باید باشم می‌سازم و سپس فاصله‌ی میان این دو را «رشد» می‌نامم. کریشنامورتی این حرکت را «شدن» روان‌شناختی می‌بیند. پرسش او این است که آیا آزادی از ترس چیزی است که ایگو باید طی سال‌ها به دست آورد، یا خودِ تصور «من روزی از ترس آزاد خواهم شد» ادامه‌ی همان ساختاری است که ترس در آن شکل گرفته است؟
از اینجا مفهوم «مشاهده‌ی بی‌گزینش» اهمیت پیدا می‌کند. کریشنامورتی به جای آنکه بلافاصله تکنیکی برای تغییر پیشنهاد کند، خواهان مشاهده‌ی کامل است؛ مشاهده‌ای که نه محکوم می‌کند، نه توجیه، نه سرکوب و نه فوراً به دنبال تغییر است. چنین مشاهده‌ای با انفعال تفاوت دارد، زیرا به توجهی شدید نیازمند است. آنچه کنار گذاشته می‌شود عمل نیست، بلکه مداخله‌ی فوری ایگو برای تبدیل «آنچه هست» به «آنچه باید باشد» است.
در اینجا قرابت با وو وِی بسیار روشن است. نه تائوئیسم و نه کریشنامورتی انسان را به بی‌عملی دعوت نمی‌کنند؛ هر دو نسبت به عملی بدگمان‌اند که پیش از دیدن واقعیت، نتیجه‌ی مطلوب خود را تعیین کرده و سپس می‌خواهد واقعیت را به سوی آن هل دهد.
اریک فروم نیز از مسیری اجتماعی و روان‌کاوانه به مسئله‌ای مشابه نزدیک می‌شود. تمایز مشهور او میان «داشتن» و «بودن» تنها درباره‌ی مالکیت مادی نیست. انسان می‌تواند دانش، عشق، هویت، ایمان و حتی معنویت را نیز به دارایی تبدیل کند. کسی ممکن است کتاب‌های فراوان خوانده باشد و معرفت را همچون مجموعه‌ای از اطلاعات ذخیره کند؛ در تمام این موارد، ایگو همچنان می‌کوشد چیزی را به خود اضافه کند تا از طریق آن کامل‌تر، معتبرتر یا امن‌تر شود.
از این منظر، حتی «خودسازی» می‌تواند شکل پیچیده‌ای از داشتن باشد. انسان مدرن ممکن است تجربه، آگاهی، مدرک، درمان، مراقبه و خودشناسی جمع کند. فروم در برابر این شیوه‌ی وجود، از Being (بودن) سخن می‌گوید. بودن چیزی نیست که بتوان مالک آن شد. عشق در این وضعیت چیزی نیست که «دارم»، بلکه کیفیتی از رابطه‌ی من با دیگری است.
در این نقطه می‌توان حلقه‌ی مشترک میان فروم، کریشنامورتی، یونگ و تائوئیسم را واضح‌تر دید. هر چهار به نحوی با توهم ایگوی خودمختار و کنترل‌کننده درگیرند:
➔ در تائوئیسم: انسان باید از تحمیل اراده‌ی خود بر تائو (Tao) فاصله بگیرد. ➔ در اندیشه یونگ: ایگو درمی‌یابد که تمام روان نیست و باید با حرکت خویشتن (Self) وارد رابطه شود. ➔ در نگاه کریشنامورتی: ناظر درمی‌یابد که خودش بخشی از همان میدان شرطی‌شده‌ای است که می‌خواهد آن را تغییر دهد. ➔ در نظریه فروم: انسان باید از رابطه‌ی مالکانه با خود به شیوه‌ای از بودن گذر کند که در آن زندگی ابژه‌ای برای تصاحب نیست.
این اشتراک، تعریف آزادی را نیز تغییر می‌دهد. آزادی دیگر توانایی انجام دادن هر آنچه می‌خواهیم نیست، زیرا اگر خواسته‌ی ما محصول عقده‌ها، تبلیغات و نیاز به تأیید باشد، تحقق آن آزادی محسوب نمی‌شود. بنابراین شاید مسئله‌ی بنیادی کمتر «آزادی اراده» و بیشتر آزادی از توهم اراده‌ی مطلق باشد.
فردیت‌یابی یونگ، مشاهده‌ی بی‌گزینش کریشنامورتی، گذار از داشتن به بودن در فروم و وو وِی تائوئیستی چهار پاسخ متفاوت به پرسشی مشترک‌اند: اگر همان «منی» که می‌خواهد ما را نجات دهد، خود بخشی از مسئله باشد، تحول چگونه ممکن است؟
پاسخ مشترک آنها را شاید بتوان نه در «بی‌ارادگی»، بلکه در گذار از اراده‌ورزی به توجه جست‌وجو کرد. به جای آنکه نخست بپرسیم «چه کار باید بکنم تا تغییر کنم؟»، باید بتوانیم ببینیم «اکنون چه چیزی در من در حال رخ دادن است؟» در این تغییر ظاهراً کوچک، ایگو از مقام فرمانده به مقام مشاهده‌کننده و مشارکت‌کننده تنزل می‌یابد.
از این منظر، میراث عمیق وو وِی را شاید بتوان در یک وارونگی بنیادین خلاصه کرد. ما معمولاً تصور می‌کنیم تحول هنگامی آغاز می‌شود که اراده‌ی بیشتری پیدا کنیم و با قدرت بیشتری خود را به سوی مقصد مطلوب برانیم؛ اما ممکن است تحول درست در نقطه‌ی مقابل آغاز شود: جایی که ایگو محدودیت خود را می‌شناسد، از ادعای مهندسی تمامیت روان دست می‌کشد و به جای تحمیل تصویری از آنچه باید باشد، قادر می‌شود آنچه هست را ببیند.
نقطه‌ی ملاقات تائو، یونگ، کریشنامورتی و فروم دقیقاً همین‌جا است: انسان زمانی به امکان تحول نزدیک می‌شود که ایگو از تلاش برای مالکیت و کنترل خودِ تحول دست بردارد. نام‌ها متفاوت‌اند، اما در پس همه‌ی آنها این امکان نهفته است که زندگی، وقتی دیگر مجبور نیست مطابق تصویر محدود ایگو شکل بگیرد، بتواند از درون خود صورت تازه‌ای پیدا کند.
۱. مفهوم «وو وی» (Wu Wei) در تائوئیسم به چه معناست؟ وو وی به معنای انفعال یا بی‌عملی نیست، بلکه به نوعی کنش هوشمندانه، هماهنگ با جریان هستی و بدون زورآوری یا تحمیل اراده‌ی ایگو بر واقعیت اشاره دارد (مانند حرکت روان آب).
۲. تفاوت فردیت‌یابی یونگ با خودسازی معمولی چیست؟ در خودسازی رایج، ایگو تصویری ایده‌آل می‌سازد و تلاش می‌کند روان را مهندسی کند، اما در فردیت‌یابی یونگی، ایگو ادعای مرکزیت خود را رها کرده و با بخش‌های عمیق‌تر روان (مانند سایه و خویشتن) رابطه‌ای پذیرا برقرار می‌کند.
۳. منظور کریشنامورتی از «ناظر همان مشاهده‌شونده است» چیست؟ او معتقد است بخشی از ذهن که می‌خواهد یک احساس (مثل خشم یا حسادت) را کنترل یا قضاوت کند، خود از همان جنس و ساخته‌ی گذشته است. بنابراین برای تحول، باید به جای تلاش برای کنترل، به مشاهده‌ی بی‌گزینشِ «آنچه هست» پرداخت.
۴. از نظر اریک فروم، تفاوت «داشتن» و «بودن» در تحول انسان چیست؟ در حالت «داشتن»، انسان می‌کوشد آگاهی، عشق یا معنویت را مانند یک کالا تصاحب کند تا ایگوی خود را تقویت نماید. اما در حالت «بودن»، انسان بدون تلاش برای مالکیت، کیفیت زنده‌ی تجربه و رابطه‌ی اصیل با خود و جهان را زندگی می‌کند.
jungnegar@
jungnegar@
