کتاب خاستگاه آگاهی در فروپاشی ذهن دوحجری اثر جولیان جینز را میتوان یکی از جسورانهترین کوششهای قرن بیستم برای بازسازی تاریخ ذهن انسان دانست. ادعای اصلی کتاب تکاندهنده است: آگاهی، به معنای خودآگاهی دروننگر و برخورداری از یک «فضای ذهنی» که در آن انسان بتواند خود را مشاهده کند، گذشته را بازسازی کند و آینده را در تخیل ببیند، همسن انسان خردمند نیست. جینز احتمال میدهد انسان تا حدود اواخر هزاره دوم پیش از میلاد از سازمان روانی متفاوتی برخوردار بوده باشد؛ سازمانی که آن را «ذهن دوحجری» مینامد.
انسان دوحجری جینز میتوانست سخن بگوید، بیاموزد، کار کند، بجنگد، فرمانروایی کند و تمدن بسازد، اما فاقد آن چیزی بود که جینز consciousness مینامید. در موقعیتهای دشوار، آنچه انسان امروز ممکن است به صورت گفتوگوی درونی، تأمل یا تصمیم شخصی تجربه کند، برای او به صورت صدای موجودی دیگر ظاهر میشد: خدا، پادشاه، نیای مرده یا یک قدرت برتر. نظریه جولیان جینز صریحاً انسان دوحجری را به دو سوی «فرماندهنده» و «فرمانبر» تقسیم میکند و معتقد است هیچیک به معنای مورد نظر او conscious نبودند.
نظریه جینز با وجود جذابیت فراوان همچنان فرضیهای مناقشهبرانگیز است و نقدهای علمی جدی، از جمله درباره شواهد عصبشناختی و تفسیر متون باستانی، بر آن وارد شده است. بااینحال حتی برخی ارزیابیهای انتقادی، ایده «خودِ غیرواحد» را یکی از میراثهای مهم نظریه او دانستهاند.
اما اگر این کتاب را نه از منظر عصبشناسی، بلکه از منظر روانشناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ بخوانیم، مسئله دیگری ظاهر میشود. جینز پدیدهای را کشف کرده که برای یونگ نیز بسیار مهم بود: روان انسان یک کل یکپارچه تحت فرمان ایگو نیست؛ درون روان نیروهایی وجود دارند که میتوانند همچون شخصیتهایی مستقل سخن بگویند و عمل کنند.
اختلاف جینز و یونگ بنابراین الزاماً از مشاهده آغاز نمیشود. اختلاف از تفسیر مشاهده آغاز میشود.

نخست باید به شباهتی عمیق میان جینز و یونگ توجه کرد. جینز میگوید انسان باستان صداهایی را تجربه میکرد که آنها را محصول خودش نمیدانست. این صداها دارای اقتدار بودند، فرمان میدادند و گاه به صورت خدا یا موجودی برتر تجربه میشدند. این تصویر، با تمام تفاوتهای نظری، برای یک یونگین (Jungian) آشنا است.
یکی از کشفیات بنیادین یونگ از آزمایشهای تداعی کلمات این بود که روان مجموعهای کاملاً یکپارچه نیست. در آن «کمپلکس»هایی وجود دارند که تا حدی استقلال دارند. یونگ حتی آنها را نوعی «روانهای جزئی» میدانست. کمپلکس میتواند اراده ایگو را مختل کند، خاطره را تغییر دهد، رفتار را تحت تأثیر قرار دهد و حتی به صورت یک شخصیت مستقل ظاهر شود. منابع روانشناسی تحلیلی نیز این ویژگی را «خودمختاری عقدهها» توصیف میکنند.
بنابراین اگر انسانی بگوید:
«صدایی درون من با من سخن گفت، اما آن صدا من نبودم.»
در اینجا جینز و یونگ هر دو میتوانند قسمت اول جمله را جدی بگیرند: چیزی در روان سخن میگوید که ایگو آن را به عنوان محصول ارادی خودش تجربه نمیکند. اما درست در همین نقطه راه آنها از یکدیگر جدا میشود: ← جینز میگوید: این وضعیت متعلق به سازمان قدیمیتر ذهن است. ← یونگ میگوید: این وضعیت یکی از خصوصیات بنیادی روان انسان است.

از منظر یونگی، یکی از نخستین مشکلات نظریه جولیان جینز تعریف او از consciousness است. جینز برای آگاهی ویژگیهایی مانند فضای ذهنی استعاری، بازنمایی خود، روایتسازی و Analog I قائل میشود. به عبارت دیگر، آنچه او consciousness مینامد تا حد زیادی چیزی است که یک یونگی میتواند آن را ساختار بازتابی و خودبازنمایانه آگاهی ایگویی بنامد.
این تمایز بسیار مهم است. اگر انسان باستان فاقد Analog I امروزی بوده باشد، الزاماً نتیجه نمیشود که فاقد هرگونه آگاهی بوده است. ممکن است نتیجه بسیار محدودتری درست باشد: ساختار ایگو در انسان باستان با ساختار ایگوی انسان مدرن متفاوت بوده است.
این گزاره با نظریه یونگ نه تنها ناسازگار نیست، بلکه تا حدی با آن همخوان است. یونگ بارها میان ایگو و تمامیت روان تمایز میگذارد. ایگو مرکز میدان آگاهی است، اما تمام روان نیست. ناخودآگاه شخصی و ناخودآگاه جمعی خارج از قلمرو کنترل مستقیم آن قرار دارند. در این صورت شاید جینز پدیدهای واقعی را دیده باشد، اما نام اشتباهی بر آن گذاشته باشد. شاید آنچه حدود سه هزار سال پیش تحول یافت آگاهی نبود؛ بلکه شکل خاصی از ایگو بود. این تغییرِ واژه کوچک به نظر میرسد، اما کل نظریه را دگرگون میکند.

در نظریه جولیان جینز، صدای خدایان عمدتاً در قالب hallucination (توهم) فهمیده میشود. اما یونگ در برابر چنین تقلیل سریعی مقاومت میکرد.
برای یونگ، اینکه محتوایی درون روان ایجاد شده باشد، به معنای «غیرواقعی» یا «بیمعنا» بودن آن نیست. روان دارای واقعیت خاص خود است. یک کمپلکس ممکن است به اندازهای خودمختار شود که همچون شخصیت مستقلی عمل کند. حتی personification یا شخصیتیافتن محتویات روان برای یونگ پدیدهای شناختهشده است: یک کمپلکس نسبتاً خودمختار میتواند مانند یک شخصیت جدا از ایگو ظاهر شود.
بنابراین وقتی انسان باستان میگوید: «آپولو با من سخن گفت» ← جینز میپرسد: کدام سازوکار ذهنی باعث تولید صدای آپولو شده است؟ ← اما یونگ سؤال دیگری نیز اضافه میکند: چرا آپولو؟ چرا این صدا چنین شخصیتی دارد؟ چرا دارای اقتدار است؟ چرا در فرهنگهای مختلف دوباره با ساختارهایی مشابه مواجه میشویم؟ چرا خدای جنگ، مادر بزرگ، پیر خردمند، قهرمان، کودک الهی، مار، اژدها، مرگ و تولد دوباره بارها در اسطورهها، رؤیاها و تجربههای دینی ظاهر میشوند؟
در نظریه یونگ، پاسخ این پرسشها ما را از توهم (hallucination) به کهنالگو (Archetype) میرساند.

شاید بنیادیترین تفاوت میان دو نظریه همین باشد. جینز برای توضیح شباهتها و استمرارهای تاریخی عمدتاً به زبان، ساختار اجتماعی، مغز و انتقال فرهنگی متوسل میشود. اما یونگ سطح دیگری از روان را مطرح میکند: ناخودآگاه جمعی.
در تعریف یونگ، ناخودآگاه جمعی برخلاف ناخودآگاه شخصی از تجربههای اکتسابی فرد تشکیل نشده است، بلکه ساختارهایی جهانشمول و غیرشخصی دارد که یونگ آنها را archetypes مینامد. از این منظر، «خدایان» صرفاً اشتباه شناختی انسان باستان نیستند. آنها میتوانند صورتهای فرهنگی و تصویری نیروهایی باشند که ریشه در ساختار عمیق روان دارند.
زئوس، اودین، شیوا، هرمس یا الهه مادر به معنای ساده کلمه «در مغز انسان زندگی نمیکنند». بلکه تصاویر اسطورهای میتوانند صورتهایی باشند که ساختارهای کهنالگویی در شرایط تاریخی و فرهنگی متفاوت به خود گرفتهاند. و درست همین مسئله جینز را با یک مشکل مواجه میکند.

اگر خدایان صرفاً محصول سازمان دوحجری ذهن بودند، چرا پس از فروپاشی ذهن دوحجری ناپدید نشدند؟ جینز یکی از زیباترین بخشهای کتاب خود را به «خاموش شدن خدایان» اختصاص میدهد. با فروپاشی ذهن دوحجری، انسان دیگر مانند گذشته فرمان مستقیم خدایان را دریافت نمیکند. بنابراین به اوراکل، فال، کاهن، دعا، وحی و متون مقدس روی میآورد. گویی تمدن انسانی در جستوجوی صدایی است که زمانی مستقیماً میشنید.
اما از منظر یونگی میتوان همین روایت را به شکلی کاملاً متفاوت خواند: خدایان خاموش نشدند؛ محل ظهورشان تغییر کرد.
یونگ درباره فرایند تاریخی «پسگرفتن فرافکنیها» سخن میگوید. انسان کهن نیروهای روانی را در طبیعت تجربه میکرد: خورشید، ماه، رودخانه، کوه، جنگل و حیوانات حامل نیروهای الهی بودند. با رشد آگاهی، این فرافکنیها به تدریج از جهان خارج پس گرفته شدند. یونگ این روند را با نوعی «روحزدایی از جهان» مرتبط میکند.
اما نیروهایی که قبلاً به صورت خدا در کوه و رودخانه تجربه میشدند، از بین نرفتهاند. آنها به روان بازگشتهاند. به تعبیر یونگی، خدایان تبدیل به عوامل روانی شدهاند؛ یا دقیقتر، انسان مدرن آنها را به صورت عوامل روانی کشف میکند. یونگ صریحاً میان خدایان و archetypal factors ارتباط برقرار میکرد.
بنابراین میتوان فرمول نظریه جولیان جینز را: ← خدایان ← فروپاشی ذهن دوحجری ← آگاهی
به صورت یونگی بازنویسی کرد: ← کهنالگو ← فرافکنی بیرونی ← پسگرفتن فرافکنی ← تمایز بیشتر ایگو از ناخودآگاه
این دیگر داستان تولد آگاهی از فقدان آگاهی نیست. داستان تمایزیافتگی آگاهی از ناخودآگاه است.

ایلیاد برای جینز یکی از مهمترین شواهد تاریخی ذهن دوحجری است. قهرمانان هومری بارها به جای تأمل درونی با مداخله خدایان مواجه میشوند. آتنا ظاهر میشود، آپولو دخالت میکند، زئوس اراده میکند.
جینز میگوید شاید اینها انعکاس ذهنی باشند که هنوز تصمیم را به صورت صدای خدا تجربه میکند. یونگ احتمالاً میتوانست بخش اول این مشاهده را بپذیرد اما تفسیر دیگری ارائه دهد: قهرمان هومری هنوز مرز محکمی میان ایگو و روان کهنالگویی ایجاد نکرده است.
بنابراین آنچه انسان مدرن میگوید: «خشمی مهارناپذیر مرا فرا گرفت» ممکن است انسان اسطورهای بگوید: «آرس مرا تسخیر کرد.»
انسان مدرن میگوید: «ناگهان راهحل مسئله به ذهنم رسید.» انسان اسطورهای میگوید: «آتنا به من نشان داد چه کنم.»
این تفاوت لزوماً تفاوت میان «بیآگاهی» و «آگاهی» نیست. میتواند تفاوت میان دو رابطه متفاوت ایگو با محتوای روان باشد. در یکی، محتوای روان هنوز به شکل موجودی بیرونی و مستقل فرافکنی میشود. در دیگری، انسان میگوید: «این فکر من بود.»
و اینجا اتفاقاً یونگ یک هشدار مهم دارد: شاید انسان مدرن با گفتن «فکر من» بیش از حد ادعای مالکیت میکند. زیرا بخش بزرگی از آنچه در روان اتفاق میافتد محصول اراده ایگو نیست.

این شاید عمیقترین نقطه برخورد جینز و یونگ باشد. انسان مدرن تصور میکند: من افکارم را تولید میکنم. اما روانشناسی یونگ این تصور را به چالش میکشد.
← رؤیا را چه کسی میسازد؟ ← چرا یک تصویر خاص ناگهان وارد ذهن میشود؟ ← چرا عاشق کسی میشویم که تصمیم نداشتیم عاشقش شویم؟ ← چرا یک فکر وسواسی برخلاف اراده ما بازمیگردد؟ ← چرا ناگهان خشمی بر ما مسلط میشود؟ ← چرا در رؤیا شخصیتهایی با ما سخن میگویند و گاهی چیزی میگویند که خودمان انتظارش را نداشتیم؟
مفهوم «خودمختاری کمپلکسها» دقیقاً از همین مشاهده حاصل شده است. کمپلکسها میتوانند خود را بر آگاهی تحمیل کنند و حتی همچون شخصیتهای جزئی عمل کنند.
بنابراین شاید انسان باستان وقتی میگفت: «خدا این فکر را در من قرار داد»، در یک معنا کمتر از ما «علمی» بوده باشد؛ اما در معنایی دیگر، شاید نسبت به عدم حاکمیت کامل ایگو بر روان حساستر بوده است. انسان مدرن خدا را از جمله حذف کرده و گفته است: من فکر کردم. اما یونگ میپرسد: این «من» دقیقاً چه کسی است؟
از اینجا میتوان نقد مرکزی یونگی به نظریه جولیان جینز را صورتبندی کرد. مشاهده جینز ممکن است تا حدی درست باشد: انسانهای فرهنگهای باستانی احتمالاً رابطهای با تجربه درونی داشتهاند که با انسان مدرن متفاوت بوده است. مرز میان درون و بیرون شاید کمتر تفکیک شده بوده است. تصمیم، الهام، میل و تکانه میتوانسته به شکل عاملی مستقل تجربه شود. خدایان میتوانستهاند حضور روانی بسیار مستقیمتری داشته باشند.
اما آیا از این مشاهدات باید نتیجه گرفت: آنها hallucination بودند و انسان هنوز conscious نشده بود؟ از منظر یونگی، خیر. تفسیر جایگزین چنین است: ایگوی انسان هنوز به اندازه انسان مدرن از ناخودآگاه جمعی متمایز نشده بود.
این تفاوت اساسی است: ← در نظریه جینز: God-voice = بقایای سازمان شناختی پیشاآگاهانه ← در نظریه یونگ: God-image = صورت نمادین یک عامل خودمختار و کهنالگویی روان
جینز میگوید انسان از خدایان عبور کرد و آگاه شد. یونگ میتواند بگوید انسان خدایان را از جهان بیرونی پس گرفت و آنها را در ناخودآگاه خود دوباره کشف کرد. اما یونگ هم نمیگوید «خدایان واقعاً موجودات خارجیاند».
وقتی یونگ از خدا، روح یا کهنالگو سخن میگوید، به عنوان روانشناس معمولاً درباره واقعیت روانی تجربه سخن میگوید. او درباره مفهوم spirit نیز تأکید میکند که روانشناسی نمیتواند صرفاً وجود خارجی آن را اثبات کند؛ آنچه میتواند مطالعه کند تجربه روانی آن است.
این موضع بسیار ظریف است. اگر کسی در رؤیا با خدا ملاقات کند، یونگ لازم نیست بگوید: «این خدا واقعاً در جهان متافیزیکی وجود داشت.» اما حاضر هم نیست بگوید: «چون در روان اتفاق افتاد، پس چیزی جز توهم نیست.» او میپرسد: این تجربه در اقتصاد روان چه جایگاهی دارد؟ چه تغییری در فرد ایجاد میکند؟ چه الگویی را فعال کرده است؟ چه نسبتی با تمامیت شخصیت دارد؟ و چه معنایی برای فرایند فردیتیابی دارد؟
در اینجا مفهوم واقعیت روانی فاصلهای مهم میان یونگ و تقلیلگرایی ایجاد میکند.

جینز دائماً میپرسد: صدای خدا چگونه تولید شد؟ اما یونگ سؤال دیگری اضافه میکند: صدای خدا چه میگوید؟
این دو پرسش جای یکدیگر را نمیگیرند. فرض کنیم مردی در رؤیا پیرمردی ناشناس را میبیند که به او میگوید: «آنچه میجویی در زیر خانه تو دفن شده است.» علوم اعصاب میتوانند بررسی کنند هنگام رؤیا چه شبکههایی فعال شدهاند. جینز میتواند درباره منشأ تجربه صدای مستقل نظریهپردازی کند. اما هنوز سؤال دیگری باقی مانده است: چرا پیرمرد؟ چرا خانه؟ چرا زیرزمین؟ چرا گنج؟
اینها پرسشهای معناشناختیاند. در روانشناسی یونگ، ممکن است پیرمرد با کهنالگوی پیر خردمند، خانه با ساختار روان و زیرزمین با ساحتهای ناخودآگاه ارتباط پیدا کند. این تفسیر را نمیتوان صرفاً از مکانیسم عصبی رؤیا استخراج کرد. توضیح علت یک تصویر، معنای آن را از بین نمیبرد. و این شاید یکی از مهمترین محدودیتهای جینز باشد: نظریه او درباره چگونگی ظهور خدا بسیار سخن میگوید، اما درباره معنای ظهور خدا بسیار کمتر.

تفاوت دیگر در شیوه استفاده از اسطوره است. جینز به متون باستانی نگاه میکند تا از آنها درباره وضعیت تاریخی consciousness اطلاعات استخراج کند.
اما یونگ اسطوره را فقط سند گذشته نمیبیند. اسطوره همچنان در انسان معاصر اتفاق میافتد. قهرمان هنوز در رؤیاهای ما ظاهر میشود. سایه هنوز وجود دارد. پیر خردمند، مادر، کودک الهی، مرگ و تولد دوباره هنوز در رؤیا، فانتزی، هنر، دین و روانپریشی ظاهر میشوند. مطابق نظریه یونگ، ناخودآگاه جمعی خود را در تصاویر کهن و جهانشمولی نشان میدهد که در رؤیاها، اسطورهها، ادیان و افسانهها تکرار میشوند.
بنابراین برای یونگ اسطوره فسیل یک ذهن منقرضشده نیست. اسطوره زبان زنده روان است. و این یکی از عمیقترین اختلافات او با خوانش جینزی است.

از این منظر میتوان عنوان کتاب جینز را نیز بازخوانی کرد. شاید آنچه در پایان عصر برنز رخ داد «خاستگاه آگاهی در فروپاشی ذهن دوحجری» نبود. شاید مرحلهای تعیینکننده از تمایزیافتگی ایگو از روان جمعی بود.
انسان توانست بگوید: «من.» این دستاوردی عظیم بود. اما هزینهای نیز داشت. هرچه ایگو مستقلتر شد، جهان از نیروهای روانی تخلیه شد. جنگل دیگر جایگاه روح نبود. رودخانه دیگر خدا نبود. ستارگان دیگر سرنوشت انسان را حمل نمیکردند. و صدایی که زمانی از آسمان شنیده میشد، اکنون در رؤیا، فانتزی، نشانه، هنر، روانپریشی و اعماق ناخودآگاه ظاهر میشد. جینز این تحول را خاموش شدن خدایان و تولد آگاهی میبیند.
یونگ امکان خوانش دیگری پیش روی ما میگذارد: خدایان خاموش نشدند؛ آگاهی انسان چنان تغییر کرد که دیگر آنها را در همان جایی که پیشتر میدید، نمیبیند.
و شاید تفاوت اصلی جینز و یونگ در همین یک نکته خلاصه شود: ← برای جینز، صدای خدا مسئلهای است که باید منشأ شناختی و تاریخی آن را توضیح داد. ← برای یونگ، پس از توضیح تمام مکانیسمهای شناختی هنوز یک پرسش باقی میماند: چرا روان انسان خدا میآفریند، چرا این تصاویر قدرت نومینوس دارند، چرا در فرهنگهای گوناگون با ساختارهای مشابه بازمیگردند و چرا مواجهه با آنها میتواند مسیر زندگی انسان را دگرگون کند؟
جینز درباره مکانیسم صدای خدایان نظریه میسازد. یونگ درباره معنای روانشناختی خدایان میپرسد.
شاید جینز در یک نکته بسیار مهم حق داشته باشد: شکل آگاهی انسان تاریخی است و رابطه انسان با صدای درونی در طول تاریخ تغییر کرده است. اما از منظر یونگی، نتیجه این تحول آن نیست که انسان سرانجام فهمیده است خدایانی در کار نبودند.
نتیجه پیچیدهتر است: آنچه زمانی خدا نامیده میشد، با تولد ایگوی مدرن نابود نشد؛ از آسمان به اعماق روان منتقل شد. و از این منظر، تاریخ آگاهی نه داستان پیروزی انسان بر خدایان، بلکه داستان تغییر رابطه میان ایگو و نیروهای عظیمتر روان است. انسان باستان این نیروها را بیرون از خود میدید و در برابرشان زانو میزد. انسان مدرن آنها را «افکار من» مینامد و خیال میکند مالک آنهاست.
و شاید پروژه یونگ دقیقاً از جایی آغاز میشود که هر دو وضعیت ناکافیاند: نه تسلیم ناآگاهانه در برابر خدایان، و نه انکار متکبرانه آنها، بلکه گفتوگوی آگاهانه ایگو با دیگریِ درون. این دیگر فروپاشی ذهن دوحجری نیست. این آغاز فردیتیابی است.
سوالات متداول
نظریه جولیان جینز درباره ذهن دوحجری چیست؟ جولیان جینز معتقد است تا اواخر هزاره دوم پیش از میلاد، انسانها فاقد آگاهی و «ایگو» به معنای امروزی بودهاند و در مواقع حساس، تصمیمات درونی خود را به شکل صدای خدایان یا نیاکان (توهمات شنیداری) دریافت میکردهاند که به آن ذهن دوحجری میگوید.
تفاوت اصلی یونگ و جینز در تفسیر صدای خدایان چیست؟ جینز صدای خدایان را یک بقایای شناختی و در حکم «توهم» (Hallucination) میبیند که با تولد آگاهی از بین رفت. اما یونگ این صداها را نمادی از خودمختاری عقدهها و تجلی کهنالگوهای (Archetypes) موجود در ناخودآگاه جمعی میداند که ریشه در روان انسان دارند.
چرا یونگ با تقلیل تجربه خدایان به توهم مخالف است؟ یونگ معتقد است روان انسان واقعیت خاص خود را دارد (واقعیت روانی). حتی اگر این تجربیات منشأ بیرونی نداشته باشند، در اقتصاد روانی فرد معنادار هستند و نباید صرفاً به عنوان یک خطای شناختی یا توهم بیمعنا تقلیل داده شوند.
منظور از ناخودآگاه جمعی در نقد نظریه جینز چیست؟ جینز شباهت اسطورهها را با انتقال فرهنگی و زبان توضیح میدهد، اما یونگ معتقد است ناخودآگاه جمعی حاوی ساختارهای جهانشمول (کهنالگوها) است که باعث میشود تصاویر مشابهی مانند «پیر خردمند» یا «خدای جنگ» مستقل از هم در فرهنگهای مختلف خلق شوند.
کمترین -----> بیشترین
میانگین امتیاز: 5 / 5. تعداد نظرات: 1
اولین نفری باشید که امتیاز میدهید 🙂
jungnegar@
jungnegar@